Гісторыя Налібоцкаяй пушчы

Гісторыя Налібоцкай пушчы памятае спробы разкарчаваць лес пад раллю зусім не акупаліся, спецыялізацыяй регіёна, яшчэ з 15 ст., сталі паляванне, лесанарыхтоўка, рамясло, здабыча і пераапрацоўка карысных выкапняў (балотнай жалезнай руды, гліны, кварцавага пяску). Паступова з маленькіх кустарных рудняў, кузняў, буд, гут, ганчарных масцярскіх узнікалі буйныя прамысловыя прадпрыемствы, росквіт якіх прышоўся на другую палову 18 – першую палову 19 ст.

Заснаванне шматлікіх рамёслаў звязана з маёнткам знакамітай прадпрымальніцы і мецэнаткі Ганны Радзівіл з Сангушак: Налібоцкай шкловай гуты (самай вядомай у Рэчы Паспалітай), Свержанскага фаянсавага завода, керамічных промыслаў у Ракаве.

Налібоцкая шкловая гута, гэта значыць шкловая фабрыка была самай вядомай у Рэчы Паспалітай. Вырабы яе былі такімі ж па якасці, як і ў пастаўшчыкоў прускага каралеўскага двара Берлінска-Падсдамскага шкловага цэнтра і саксонскага каралеўскага двара Дрэздэнскай шкловвай мануфактуры. Прадукцыя з налібокскага шкла ішла на папаўненне буфетаў і сервантаў Нясвіжскага палаца, адпраўлялася ў выглядзе падарункаў і ўзнагарод каралям, прыдворным тварам, магнатам і чыноўнікам Польшы, Францыі, Расіі і іншых краін. Польскі кароль Аўгуст Панятоўскі, які атрымаў іменны сталовы набор з налібокскага шкла, наказаў, каб у яго рэзідэнцыі ў Лазёнках іншага шкла да стала не падавалі: «Няхай кожны бача, што ўмеюць рабіць у Налібоках».

Лясныя і кустарныя промыслы, рамёслы і прамысловасць, якая нараджаецца, сфарміравалі ўнікальны для Беларусі характар рэгіёна, які, з папраўкай на маштаб, можна параўнаць з рускім Уралам ці нямецкімі Руднымі Горамі. Напрыклад, на Налібокскім “металургічным камбінаце” князя Вітэнштэйна уаля мястэчка Рудня-Клецішча ў 1850-х гг. Працавала больш за 200 працоўных, 3 печы-домніцы, 8 пудлінгавых печак, пракатны стан, 4 ліцейні.

Металургічны завод Хрэптовічаў у Вішневе меў прыкладна такія ж маштабы. Прадпрыемства працавала на меснай балотнай рудзе, паліва (вугаль) нарыхтоўвалі ў навакольных лясах. Тут, упершыню на тэрыторыі Беларусі, была пабудавана печ-домніца ­– дзейнічалі кузня, плавільня, склад. Частка нарыхтаванага чугуна выкарыстоўвалася для вытворчасці рашотак, калоснікаў, крыжоў і інш. Астатні чугун паступаў у плавільны цэх, дзе выраблялася жалеза.

Разам металургічныя прадпрыемствы Налібоксага рэгіёна раблі сур’ёзную канкурэнцыю Уралу і былі найбуйнейшымі ў Расійскай імперыі. Эканоміка краю прыйшла ў заняпад у апошняй трэці 10 ст., калі месная прамысловасць праіграла канкурэнцыю новай індустрыі Данбаса і Урала.

Вялікую ролю згуляў Налібокскі край у ваеннай і палітычнай гісторыі Беларусі і Літвы. Па паўднёвым і ўсходнім краях пушчы, некалі яшчэ больш абшырнай, чым сёння, з даўніх часоў праходзіла мяжа Літвы з Руссю. Такія памежныя крэпасці, як Мінск і Заслаўе ўзніклі тысячу гадоў назат на краі гэтага Вялікага Лесу, населенага язычнікамі-літоўцамі, поўнага рэальных і ўяўных небяспек.

У сярэдзіне XIV ст. няўдачай скончыліся некалькі спроб Залатой Арды і Галіцка-Валынскага княства пераадолець пушчу з поўдня і падпарадкаваць сабе нядаўна ўзнікшае Вялікае княства Літоўскае. Бяскрайняя лясная чашча, перасечаная рэкамі і балотамі, стала для сцяпных качэўнікаў неадоленай перашкодай і літаральна выратавала маладую дзяржаву ад гібелі. Вусныя легенды пра бітвы пад Койданавым і Магільным да цяперашняга часу захавалісяў народнай памяці. Геаграфічныя назвы і прозвішчы ў пушчы і сёння ў многім захоўваюць балтыйскі характар. Напрыклад, назва Івенец мае паходжанне ад літоўскага gyventi – «жыць», а Першаі – ад perša – «радніковае ў балоце», «палын у лёдзе».

Літоўскамоўныя пасяленні пападаліся ў лясной глушы яшчэ ў пачатку XIX ст, але ўжо ў сярэдзіне XIX ст. увесь край быў запар беларускамоўным. Старэйшае пакаленне да цяперашняга дня размаўляе на чыстай беларускай мове, невыпадковы і пачатак новабеларускай літаратурнай традыцыі звязана з імем Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, які большую частку жыцця правёў у в. Люцінка. Калі заглянуць яшчэ далей у глыбіню стагоддзяў, то першы чалавек, які свядома называў сябе ў канцы XVI ст. беларусамСаламон Рысінскі, пражыў большую частку жыцця ў Любчы, якая ляжыць на заходнім краі пушчы.